અહીં ગુજરાતી વ્યાકરણ – સંજ્ઞા વિષયની સંપૂર્ણ અને વિગતવાર માહિતી સરળ ભાષામાં, વ્યાખ્યા, પ્રકારો, ઉદાહરણો, ઓળખવાની રીત અને પરીક્ષાલક્ષી મુદ્દાઓ સાથે આપી છે. આ નોટ્સ શાળા અભ્યાસ, સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે ખૂબ ઉપયોગી રહેશે.

ગુજરાતી વ્યાકરણ

ટોપીક : સંજ્ઞા



સંજ્ઞા એટલે શું?

👉 જે શબ્દ દ્વારા વ્યક્તિ, વસ્તુ, પ્રાણી, સ્થળ, ભાવ અથવા અવસ્થાનું નામ ઓળખાય તેને સંજ્ઞા કહે છે.

📌 સરળ શબ્દોમાં:
નામ બતાવતો શબ્દ = સંજ્ઞા

ઉદાહરણ

  • રામ, સીતા (વ્યક્તિ)

  • પુસ્તક, ખુરશી (વસ્તુ)

  • ગાય, સિંહ (પ્રાણી)

  • અમદાવાદ, ભારત (સ્થળ)

  • પ્રેમ, દુઃખ (ભાવ)

સંજ્ઞાની મુખ્ય વિશેષતાઓ

✔ નામ દર્શાવે
✔ એકવચન–બહુવચન બની શકે
✔ લિંગ મુજબ બદલાય શકે
✔ વાક્યમાં કર્તા, કર્મ વગેરે બની શકે

સંજ્ઞાના મુખ્ય પ્રકાર

ગુજરાતી વ્યાકરણમાં સામાન્ય રીતે સંજ્ઞાના ૫ પ્રકાર માનવામાં આવે છે:

1️⃣ વ્યક્તિવાચક સંજ્ઞા
2️⃣ જાતિવાચક સંજ્ઞા
3️⃣ દ્રવ્યવાચક સંજ્ઞા
4️⃣ ભાવવાચક સંજ્ઞા
5️⃣ સમૂહવાચક સંજ્ઞા

1️⃣ વ્યક્તિવાચક સંજ્ઞા

👉 કોઈ નિશ્ચિત વ્યક્તિ, સ્થળ કે વસ્તુનું વિશેષ નામ બતાવે.

ઉદાહરણ

  • વ્યક્તિ: રામ, મહાત્મા ગાંધી

  • સ્થળ: અમદાવાદ, ભારત

  • નદી/પર્વત: ગંગા, હિમાલય

📌 હંમેશા નિશ્ચિત નામ હોય છે.

2️⃣ જાતિવાચક સંજ્ઞા

👉 એક જ જાતિના બધા વ્યક્તિઓ, વસ્તુઓ અથવા પ્રાણીઓ માટે વપરાય.

ઉદાહરણ

  • માણસ, છોકરો

  • નદી, શહેર

  • પશુ, પક્ષી

📌 સામાન્ય નામ હોય છે.

3️⃣ દ્રવ્યવાચક સંજ્ઞા

👉 જે પદાર્થો માપી કે તોલી શકાય અને જેમાંથી વસ્તુ બને.

ઉદાહરણ

  • સોનું, ચાંદી

  • પાણી, દૂધ

  • લાકડું, લોખંડ

4️⃣ ભાવવાચક સંજ્ઞા

👉 ભાવ, ગુણ, સ્થિતિ અથવા અવસ્થા દર્શાવે.

ઉદાહરણ

  • પ્રેમ, દ્વેષ

  • આનંદ, દુઃખ

  • સાહસ, ઈમાનદારી

📌 અદૃશ્ય (જોઈ ન શકાય) સંજ્ઞા.

5️⃣ સમૂહવાચક સંજ્ઞા

👉 એક જ શબ્દ દ્વારા ઘણા વ્યક્તિઓ અથવા વસ્તુઓના સમૂહને દર્શાવે.

ઉદાહરણ

  • ભીડ (લોકોનો સમૂહ)

  • ઝુંડ (પશુઓનો સમૂહ)

  • ટોળું, સેના

સંજ્ઞા ઓળખવાની સરળ રીત

👉 પોતાને પ્રશ્ન પૂછો:

  • શું આ શબ્દ કોઈ નામ દર્શાવે છે? ✔

  • શું આ વ્યક્તિ/વસ્તુ/સ્થળ/ભાવ બતાવે છે? ✔

👉 જો “હા” → સંજ્ઞા

સંજ્ઞા અને સર્વનામમાં ફરક

મુદ્દોસંજ્ઞાસર્વનામ
કાર્યનામ બતાવેનામના બદલે વપરાય
ઉદાહરણરામતે
સ્પષ્ટતાસ્પષ્ટ નામસંદર્ભ જરૂરી

વાક્યમાં સંજ્ઞાનો ઉપયોગ

  • રામ શાળાએ ગયો.

  • પુસ્તક મેજ પર છે.

  • પ્રેમ મહાન ગુણ છે.

પરીક્ષામાં પૂછાતા મુદ્દા

✔ સંજ્ઞાની વ્યાખ્યા
✔ સંજ્ઞાના પ્રકાર
✔ ઉદાહરણ ઓળખો
✔ યોગ્ય પ્રકાર પસંદ કરો

📚 ધોરણ 6–12, TET, TAT, GPSC, Talati, Clerk જેવી પરીક્ષાઓમાં સંજ્ઞા મૂળભૂત અને મહત્વપૂર્ણ વિષય છે.

ટૂંકમાં યાદ રાખો

નામ દર્શાવતો શબ્દ = સંજ્ઞા