અહીં ગુજરાતી વ્યાકરણ – કર્તરી અને કર્મણિ વિષયની સંપૂર્ણ અને વિગતવાર માહિતી સરળ ભાષામાં, ઉદાહરણો, ટેબલ અને પરીક્ષાલક્ષી મુદ્દાઓ સાથે આપી છે. આ નોટ્સ શાળા અભ્યાસ, સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે ખૂબ ઉપયોગી રહેશે.
ગુજરાતી વ્યાકરણ
ટોપીક : કર્તરી – કર્મણિ
કર્તરી અને કર્મણિ એટલે શું?
ગુજરાતી ભાષામાં વાક્યની રચના પ્રમાણે ક્રિયા બે રીતે આવે છે:
1️⃣ કર્તરી પ્રયોગ
2️⃣ કર્મણિ પ્રયોગ
👉 ક્રિયા કર્તા પર આધારિત છે કે કર્મ પર, તેના પરથી કર્તરી કે કર્મણિ નક્કી થાય છે.
1️⃣ કર્તરી પ્રયોગ
કર્તરી પ્રયોગ એટલે શું?
👉 જ્યારે વાક્યમાં કર્તા મુખ્ય હોય અને ક્રિયા કર્તા પ્રમાણે ચાલે, ત્યારે તેને કર્તરી પ્રયોગ કહે છે.
📌 અહીં ક્રિયા કર્તા સાથે જોડાય છે.
કર્તરી પ્રયોગના લક્ષણો
✔ કર્તા સ્પષ્ટ હોય
✔ ક્રિયા કર્તા પ્રમાણે બદલાય
✔ ‘એ’ કર્તા વિભક્તિ ઘણીવાર આવે
✔ સામાન્ય બોલચાલમાં વધુ વપરાય
ઉદાહરણ
રામે પત્ર લખ્યો.
સીતા ભોજન બનાવે છે.
બાળક દોડે છે.
👉 અહીં રામે, સીતા, બાળક — કર્તા છે
👉 લખ્યો, બનાવે છે, દોડે છે — કર્તા પ્રમાણે ક્રિયા છે
2️⃣ કર્મણિ પ્રયોગ
કર્મણિ પ્રયોગ એટલે શું?
👉 જ્યારે વાક્યમાં કર્મ મુખ્ય બને અને ક્રિયા કર્મ પ્રમાણે ચાલે, ત્યારે તેને કર્મણિ પ્રયોગ કહે છે.
📌 અહીં કર્તા गौણ (દ્વારા/થી સાથે) બને છે.
કર્મણિ પ્રયોગના લક્ષણો
✔ કર્મ મુખ્ય હોય
✔ ક્રિયા કર્મ પ્રમાણે બદલાય
✔ કર્તા ‘દ્વારા’ અથવા ‘થી’ સાથે આવે
✔ ઔપચારિક અને લખાણમાં વધુ વપરાય
ઉદાહરણ
પત્ર રામ દ્વારા લખાયો.
ભોજન સીતા દ્વારા બનાવાયું.
રસ્તો મજૂરો દ્વારા સાફ કરાયો.
👉 અહીં પત્ર, ભોજન, રસ્તો — કર્મ (મુખ્ય)
👉 રામ દ્વારા, સીતા દ્વારા — કર્તા (ગૌણ)
કર્તરી → કર્મણિ રૂપાંતર
| કર્તરી પ્રયોગ | કર્મણિ પ્રયોગ |
|---|---|
| રામે ઘર બનાવ્યું | ઘર રામ દ્વારા બનાવાયું |
| શિક્ષકે પાઠ સમજાવ્યો | પાઠ શિક્ષક દ્વારા સમજાવાયો |
| ખેડૂતે પાક ઉગાવ્યો | પાક ખેડૂત દ્વારા ઉગાવાયો |
કર્મણિ → કર્તરી રૂપાંતર
| કર્મણિ પ્રયોગ | કર્તરી પ્રયોગ |
|---|---|
| પત્ર રામ દ્વારા લખાયો | રામે પત્ર લખ્યો |
| ભોજન માતા દ્વારા બનાવાયું | માતાએ ભોજન બનાવ્યું |
| રસ્તો કામદારો દ્વારા બન્યો | કામદારોએ રસ્તો બનાવ્યો |
કર્તરી અને કર્મણિ વચ્ચે ફરક
| મુદ્દો | કર્તરી | કર્મણિ |
|---|---|---|
| મુખ્ય | કર્તા | કર્મ |
| ક્રિયા આધાર | કર્તા પર | કર્મ પર |
| કર્તા ચિહ્ન | એ | દ્વારા / થી |
| વપરાશ | સામાન્ય ભાષા | ઔપચારિક લખાણ |
કર્તરી–કર્મણિ ઓળખવાની સરળ રીત
👉 પ્રશ્ન પૂછો:
“કોણે કામ કર્યું?” → કર્તરી
“કામ કોના દ્વારા થયું?” → કર્મણિ
પરીક્ષામાં મહત્વપૂર્ણ મુદ્દા
✔ કર્તરી–કર્મણિની વ્યાખ્યા
✔ ઉદાહરણ ઓળખો
✔ રૂપાંતર કરવું
✔ યોગ્ય પ્રયોગ પસંદ કરો
📚 TET, TAT, GPSC, Talati, Clerk જેવી પરીક્ષાઓમાં આ ટોપીક વારંવાર પૂછાય છે.
ટૂંકમાં યાદ રાખો
કર્તા મુખ્ય → કર્તરી
કર્મ મુખ્ય → કર્મણિ